Blog

Tại sao kiến trúc truyền thống Châu Phi ít phát triển

Vừa qua nhạc sĩ Wizkid đến từ Nigeria đã có buổi hòa nhạc bán hết vé tại London, góp phần làm một trong nhiều nghệ sĩ Châu Phi như Selif Kaita, Youssou Ndour, Miriam Makeba từng có cơ hội biểu diễn tại nhà hát Royal Albert Hall nổi tiếng. Buổi diễn cho thấy sự phát triển đang ngày một gia tăng trong lĩnh vực âm nhạc, điện ảnh, thời trang, ẩm thực và nghệ thuật Châu Phi.

Nhưng với kiến trúc truyền thống Châu Phi, đặc biệt là ở các vùng Hạ Sahara thì không đứng trong luồng gió phục hưng kể trên, thậm chí là đang dần mất đi bản sắc trên khắp châu lục. Dù từng có ảnh hưởng lớn trước thời kỳ thuộc địa, loại hình kiến trúc này không thoát ra được khuôn khổ những bức tường đất thô và mái lợp. Vì lý do này nên nó thường bị gắn với sự nghèo khó và từ đó dẫn đến sự mai một trong kiến thức ứng dụng cho các công trình như vậy, thực trạng đang khiến hy vọng phục sinh kiến trúc Châu Phi trở nên mong manh hơn.

Châu Phi chưa bao giờ có phong cách kiến trúc bản xứ nào mà lấy ảnh hưởng từ nhiều nguồn khác nhau. Mỗi bộ lạc ở Châu Phi thời kỳ tiền thuộc địa có đặc thù kiến trúc, phương pháp xây dựng định hình bởi những ảnh hưởng văn hóa-xã hội riêng biệt. Ở Bắc Nigeria, kiến trúc Hausa truyền thống lấy cảm hứng từ kiến trúc Sudano-Sahelian của Đế chế Songhai cổ, hay kiến trúc của những bộ lạc Oyo, Benin hay Nri ở phía Nam cũng có bản sắc không giống nhau. Những kiểu kiến trúc này phản ánh tính cá thể của từng vùng cũng như tổ chức xã hội, di sản văn hóa, tôn giáo, giá trị dân tộc và phong tục địa phương.

Một nhận định chung ngày nay là thời kỳ thuộc địa đã cản trở sự phát triển kiến trúc truyền thống của Châu Phi. Phần lớn là vì thực dân cầm quyền không phân định được loại kiến trúc sẵn có ở các thuộc địa hoặc cố chuẩn hóa phong cách địa phương mà bỏ qua những nét đặc thù thuộc về từng nhóm dân tộc.

Sự phục hưng văn hóa trong nhiều lĩnh vực ở Châu Phi cho thấy kiến trúc bản địa đã có thể đứng trong phong trào này từ 60 năm trước, kể từ khi sự độc lập trở lại với châu lục này. Nhưng những nhà đấu tranh tự do đã không chú trọng đến việc phục thịnh kiến trúc, kể cả sau khi giành độc lập và chủ nghĩa dân tộc ở Châu Phi đạt đỉnh. Thậm chí họ còn chuyển vào những công trình nguy nga do thực dân để lại trong khi không ngừng nói về việc sẽ xóa dấu tích thuộc địa và tuyên truyền chủ nghĩa bài phương Tây.

Theo lẽ tự nhiên, thời kỳ độc lập đánh đấu sự bùng nổ của kiến trúc thuộc địa, nó trở thành bộ mặt của một châu lục đang lấy lại đà phát triển, kiểu kiến trúc này được lặp lại xuyên khắp Châu Phi và góp phần reo hồi chuông báo tử cho kiến trúc bản địa, bị thay thế bởi loại thẩm mỹ quốc tế phổ biến, không mang dấu ấn cụ thể nào, kết hợp nhiều yếu tố Hiện đại, Á Châu, Greco-La Mã thành một phong cách Hậu Thuộc địa kỳ quái.

Sự mai một văn hóa này diễn ra có hệ thống như việc các trường kiến trúc ở Châu Phi đã bỏ những bài giảng liên quan đến truyền thống hoặc chỉ đề cập thoáng qua. Kiến trúc cũng như một vài phạm trù khác liên quan đến lịch sử Châu Phi vốn đã là chủ đề bị chính phủ kiểm duyệt nhằm tạo sự cân bằng trong khối dân tộc.

Chương trình đào tạo không trang bị cho những kiến trúc sư kiến thức về lịch sử kiến trúc Châu Phi, hay dạy họ kỹ năng phù hợp để phổ cập phong cách này. Hiện nay chỉ có một số ít trường thiết kế dạy độc lập những khóa học này song chúng cũng không mang nhiều giá trị thực tiễn. Trong khi ở đâu cũng dạy về lịch sử kiến trúc Châu Âu, về những trường phái như gothic, baroque, Bauhaus. Trọng tâm ở các trường này hoàn toàn đặt vào kiến trúc và kiến trúc sư phương Tây. Sinh viên học chuyên sâu vào công trình của Walter Gropious, Le Corbusier, Frank Lloyd Wright và coi họ là những gương mẫu hoàn hảo cần được học hỏi lại nguyên văn. Không ai nhắc đến những nhà thiết kế Châu Phi như Demas Nwoko hay thậm chí là kiến trúc sư đương đại như Francis Kere, người đang củng cố kiến trúc Châu Phi bằng cách kết hợp thủ công, vật liệu truyền thống với những phương pháp hiện đại để làm nên một phong cách bản địa cấp tiến.

Sự mai một di sản kiến trúc Châu Phi đang là thực trạng văn hóa-xã hội đáng quan ngại, một số nơi như Mali, Sudan và nước cộng hòa Niger vẫn đang gìn giữ và nhân rộng kiến trúc truyền thống một cách ổn định thì đa số quốc gia khác không có chính sách để bảo vệ và củng cố bản sắc này. Chi phí rẻ và dễ dàng xây dựng đáng lẽ nên khiến kiểu kiến trúc đó phổ biến với tầng lớp thu nhập thấp, hay ở các công trình công như trường học, bệnh viện chợ. Đáng buồn khi những kiến trúc sư hay nhà thiết kế lại thường gặp khó khăn khi xin cấp phép thực hiện những dự án nói trên, bởi cơ sở hỗ của các ban quy hoạch đang không được trang bị đầy đủ để quản lý việc cấp phép xây công trình kiến trúc truyền thống, bộ luật hiện nay không ủng hộ chúng.

Chính quyền ở các thành phố có nghĩa vụ khuyến khích quy hoạch những công trình gắn liền với bản sắc địa phương, ủng hộ các kiến trúc sư, nhà thiết kế và đặc biệt là cộng đồng có thu nhập thấp tiếp cận kiểu kiến trúc này, ban hành bộ luật mới hỗ trợ việc thực hiện các dự án. Các trường đại học cần liên kết mảng giáo dục thực tiễn với lý thuyết khăng khít hơn nữa, cũng như bắt buộc đưa kiến trúc truyền thống vào chương trình giảng dạy để bước đầu phục hưng văn hóa cho Châu Phi.

Kiến trúc truyền thống ở Châu Phi sẽ không bao giờ đáp ứng được mọi tiêu chí thi công bởi hạn chế về kết cấu, thẩm mỹ. Nhưng những dự án do các kiến trúc sư bản xứ thực hiện đang cho thấy tiềm năng to lớn của nó khi kết hợp với cách thiết kế, vật liệu và phương pháp xây dựng hiện đại.

Nguồn: Archdaily

Bình luận

Loading Facebook Comments ...
Liên hệ ngay để được báo giá & tư vấn trực tiếp từ các kiến trúc sư của PAM