Blog

Bijoy Jain nói về Xưởng dệt Ganga Maki: “Nghề thủ công không tạo sự trì trệ, mà là cách ứng biến linh hoạt”

Sự kết hợp độc đáo giữa thủ công truyền thống và vật liệu địa phương khiến con người có suy nghĩ về bản chất thực sự của chúng.

Nằm ở chân núi Himalaya là Xưởng dệt Ganga Maki – một tổ hợp công trình nhỏ do Studio Mumbai thực hiện. Tại Bhogpur, gần Rishikesh, công trình này cũng được xây dựng thủ công với những sự cân nhắc kỹ càng giống các sản phẩm dệt may. Nếu thủ công là “ngôn ngữ của vật liệu, nguồn gốc và sáng tạo” theo định nghĩa của tác giả Teleri Lloyd-Jones, thì khu xưởng này là một ví dụ tiêu biểu. Kiến trúc sư Bijoy Jain và nhóm thiết kế của ông đã kết hợp sáng tạo và cẩn thận các loại vật liệu tự nhiên khác nhau để làm nên một công trình toàn diện.

Dự án được thực hiện sau 20 năm Jain thành lập văn phòng, cho thấy cả sự nhất quán và thay đổi trong cách làm kiến trúc của ông. Đây là một trong những công trình phi dân sự đầu tiên mà Studio Mumbai thực hiện, với thiết kế gắn liền với thủ công, bối cảnh con người như trong các dự án trước đó. Vật liệu được sử dụng gồm vôi, gạch, đá cẩm thạch từ Rajasthan, tre Bengali. Những nghệ nhân tham gia cũng đến từ nhiều vùng khác nhau: Thợ làm gạch là dân địa phương, nghệ nhân tre và vôi từ Bengal, thợ mộc và thợ nề đến từ Uttar Prades. Sự khác biệt trong hướng tiếp cận của Jain là cách ông suy nghĩ về thủ công và những khía cạnh thực tiễn trong cách làm này.

Xưởng dệt là doanh nghiệp của Chiaki Maki – một nhà thiết kế dệt may người Nhật có tiếng và Rakesh Singh, một đầu bếp khởi nghiệp trong khu vực. Tại trung tâm là bốn xưởng may hình chữ L nơi các nghệ nhân làm việc với vải vóc, quần áo. Những công trình khối hộp sắp xếp quanh một khoảng sân được ốp ở một phía với khu chứa đồ và dịch vụ. Ở đầu nhà còn lại là khu vực làm việc. Không gian chính được xây băng gạch, vôi, các tấm mái xi măng và sàn đá. Những gian làm việc kế cận có mái đá và sàn vôi. Toàn bộ khu xưởng ngập tràn ánh sáng, mang một diện mạo gần gũi và thoải mái. Thợ dệt chủ yếu là nam giới ngồi bên những khung cửi chính giữa phòng và tận dụng hoàn toàn ánh sáng tự nhiên. Phụ nữ làm việc may, vá và xoay chỉ tại khu làm việc có mặt bằng cao hơn so với phần nhà còn lại.

Studio dành riêng cho Maki có thiết kế đặc biệt nhất trong 4 studio. Công trình không liên kết với những nơi khác, kết cấu khung tre trát bùn với phân bón, phủ mái trong suốt với một lớp tre mắt cáo bên dưới khiến phân xưởng này giống một ngôi nhà làm bằng đất, được xây dựng riêng cho công việc của Maki thay vì dựa vào hoạt động tập thể ở các phân khúc còn lại. Tại đây có một vài khung cửi, một khúc gỗ dài là bàn làm việc, nơi Maki thiết kế những mẫu vải trước khi thợ dệt ở xưởng kế bên thực hiện chúng.

Phía Bắc phần sân chung là khu xưởng nhuộm, nhà ăn cho khách và cơ sở tiện nghi khác. Ngay đầu vào khuôn viên là khu nhà ở của chủ doanh nghiệp và khách. Tại lối vào là một phòng triển lãm thu hút khách tham quan. Gian đôi này được phủ một lớp mái cẩm thạc trong mờ, nằm trên những bức tường do dân địa phương trát vữa theo hướng dẫn từ mẫu nội thất, ngoại thất của các nghệ nhân Nhật Bản, Thụy Sĩ.

Giá trị của công trình này không chỉ đến từ lượng vật liệu phong phú hay công đoạn xây dựng bằng tay. Mà còn nằm ở cách sử dụng vật liệu gắn liền với đặc tính và mục đích. Điều này giống với nhận định của Peter Zumthor rằng “bản thân vật liệu không có sức hút. Nhưng có thể mang giá trị nếu như người kiến trúc sư có thể tạo ra hoàn cảnh phù hợp để chúng phát huy vẻ đẹp.” Trong khuôn khổ này, những công trình của Studio Mumbai luôn được lựa chọn với sự cân nhắc kỹ càng về ý niệm và thẩm mỹ.

Sự hợp tác với những nghệ nhân có thể cho ra nhiều hệ quả bất ngờ không nằm trong hoạch định nào, điều đó không có nghĩa sức sáng tạo bị suy giảm trong quá trình làm việc. Lịch sử nghề thủ công xuất phát từ những ứng biến linh hoạt chứ không phải sự trì trệ.

Tổ hợp công trình 1,400m2 này cần gần 4 năm để hoàn thành. Quá trình thiết kế và xây dựng luôn được Bijoy Jain đầu tư thời gian, cẩn thận cân nhắc vật liệu, tập trung vào chi tiết, làm mô hình một cách tỉ mỉ. Những hộp điện được làm đặc chủng, then cửa gia công riêng, từng viên đá trên lối đi được sắp xếp bằng tay. Ngoài ra ông cũng chú trọng đến cách dùng vật liệu trong việc xây dựng, ví dụ như vôi dùng cho mái yêu cầu sự kiên nhẫn và đắp đều để lấp các khoảng hở. Các nghệ nhân cho biết một bề mặt 10m2 cần đến 5 ngày để hoàn thiện. Cả công trình thể hiện sự đầu tư trong mọi khía cạnh.

Trong dự án này sự hợp tác đã chuyển thành “học hỏi”, theo lời Bijoy Jain. Những người tham gia dự án không chỉ trao đổi ý tưởng, kỹ năng mà còn chỉ bảo lẫn nhau trong quá trình. Điều này có thể thấy trong việc giao tiếp trôi chảy giữa khách hàng, nghệ nhân và kiến trúc sư mà Jain vô cùng tự hào.

Nhiều kiến trúc sư như Laurie Baker, Nimish Patel, Parul Zaveri cũng đá áp dụng cách làm giống Jain. Nhưng điều kiến Studio Mumbai khác biệt là dự án của văn phòng không mang tính chính trị hay xã hội, nằm ngoài khuôn khổ bảo tồn thường thấy trong kiến trúc.

Công trình của Jain không nhằm mục đích cung-cầu giá rẻ hay bảo tồn giá trị truyền thống, ông chấp nhận và thúc đẩy sự thay đổi. Ví dụ rõ là trong cách sử dụng vật liệu. Ông tin rằng nghề thủ công không chỉ nằm ở vật liệu, nó còn là góc nhìn và giao tiếp. Tư duy này phân tách khái niệm cốt lõi nhất về thủ công và khiến nhiều người nhìn nhận lại vai trò của nó với xã hội. Tuy nhiên quan điểm của Jain không được đánh giá cao hoàn toàn kể từ khi ông tham gia vào thị trường tiêu dùng đồ thủ công cao cấp do thương hiệu Maniera khởi xướng, tại đây những nghệ sĩ, kiến trúc sư được công ty đặt yêu cầu thiết kế những dòng sản phẩm số lượng có hạn với giá thành cao.

Khi được hỏi về tính thiết thực trong cách làm của Bijoy Jain trong bối cảnh Ấn Độ hiện nay, ông nhấn mạnh vào tiềm năng mà Studio Mumbai đã khai mở, nói rằng Ấn Độ hoàn toàn có khả năng tiếp nhận những thay đổi mới.

Ảnh: Raj Lalwani
Nguồn: Architectural Review

Bình luận

Loading Facebook Comments ...
Liên hệ ngay để được báo giá & tư vấn trực tiếp từ các kiến trúc sư của PAM